OKWOGERA KWA KATIKKIRO MU LUKIIKO LWA BUGANDA MU BUJJUVU

OKWOGERA KWA KATIKKIRO MU LUKIIKO LWA BUGANDA NGA 22/JANUARY 2018 – MU BUJJUVU

1.​OKULAMUSA.

Mbakulisa omwaka 2018.

Nkulisa abo bonna abalina bye bawangudde mu mwaka 2018. Nkulisa abaami n’abakyala abafunye obufumbo obutukuvu , Omw. Kaggwa Ndagala owa Kabaka Foundation yeetwalira obufumbo obutukuvu, ng’omwaka gwakatandika

Nkulisa abo bonna abalina abaana abamalirizza emisomo mu mitendera egy’enjawulo, abafunye ezadde n’obuwanguzi obulala.

Tufiiriddwa abantu baffe bangi ddala; Ssabalabirizi Nkoyooyo; Jjaaja wa Kabaka George Kasedde; Owek. E.D . Lubowa; maama w’ Owek. Dr. Ben Mukwaya n’abalala bangi ddala.

​Nsaasira bonna abafunye ebizibu eby’enjawulo.

2.​Ssaabasajja Kabaka gyali mulamu bulungi era abalamusizza.

(a) SSaabasajja yalabikako eri Obuganda ku nnyimba z’Amazalibwa nga 22, December 2017.
(b) Ssaabasajja yalabikako ku kijjulo kya Buganda kwe Kwaffe nga 28, December 2017. Era nga tuli ku mukolo ogwo Ssaabasajja yatukubirizza okwenyigira mu bukulembeze. Ensonga eyo nkulu kubanga si kirungi kulekera balala kukusalirawo.

Katikkiro Mayiga mu Lukiiko

Abantu betusaana okuteeka mu bukulembeze basaana babeere nga balimu ensa. Abantu abalimu ensa beebo abategeera ebizibu ebyolekedde ensi; ate abasobola okutema empenda okubivuunuka, so si bakazannyirizi, oba abo abalowooza ku mbuto zaabwe, bwe batyo ne batatuusa birowoozo byaffe gye birina kutuuka.

Twetaaga abakulembeze abategeera ensonga omusanvu(7) ezisobola okubbulula Uganda, ate n’Ensonga za Buganda Ssemasonga Ettaano (5).

Tulina omulimu munene okufuna abantu betulowooza nti basaanira obukulembeze nga bwe twalambikiddwa Ssaabasajja Kabaka.

((i)​Bwe twali ku kijjulo ekya Buganda kwe Kwaffe nnategeeza Ssaabasajja nti tujja kusaawo enkola eneesobozesa empuliziganya ey’enkalakkalira wakati w’abavubuka abali w’abweru w’Eggwanga n’abali kuno. Era nnawandiikira Minisita akola ku nsonga za Buganda ebweru, Owek. Amb. Emmanuel Ssendaula n’Owek. Henry Ssekabembe balabe engeri gye tutandika okutambuza ensonga eno.

(c) Ssaabasajja Kabaka era yalabikako mu Nkuuka ya CBS nga 31 December 2018. Nneebaza abaateekateeka omukolo ogwo; nneebaza n’Obuganda obwagumira enkuba ne bujja mu bungi bwe butyo.

(d) Ssaabasajja Kabaka yatuweereza obubaka bwa Ssekukulu obwalimu enyingo (12) kakati ze ngenda okulambulula kitusobozese kuziteesako okuziteesako mu Lukiiko ate n’okulaba bwetuzissa mu nkola.

(i) Yakubagiza abaviibwako abantu baabwe.
(ii) Yatukubiriza okuwandiika ebitabo.
Abantu bangi abamanyi ebintu ebikulu eby’ensonga era abantu bangi abamanyi ebyafaayo byaffe mu butuufu bwabyo, eby’Obwakabaka ne Uganda, era nga omuntu bw’aba ya basisinkanye bakulambulira byetuzze tuyitamu.

Waliwo n’abantu abalina bye bamanyi bingi ebifa ku mirimu gye bakola, oba abayise mu bintu ebingi ebyetaaga okuwandiika n’abemirembe egijja babitegeere okugeza; abakulembeze ab’eddiini baba n’ebintu bingi bye bakola; abasomesa; bannekoleragyange; abatandisi b’amakampuni n’abantu abalala abakola emirimu egibasisinkanya abalala, nga bannamateeka; abakulembeze nga abaami ba Kabaka ; n’abakulembeze ab’enjawulo.

Ebyembi abantu abasinga obungi tebasoma bitabo; naye ekisinga obubi tebawandiika. Singa abantu babadde bettanira okusoma wandibaddewo okuyaayana okuwandiika, anti ebiwandiiko nga bigulibwa.

Nneebaza Pokino Vincent Mayiga eyawandiise ekitabo ku bulamu bwe n’obuweereza bwe eri Ssaabasajja (The vapour trail) era ndowooza ku Mulembe Omutebi ye mwami ow’okubiri yaasose asoose okuwandiika. Omulala ayinza okuba ono ayogera gye muli.

Simanyidde ddala bulungi nsonga ntuufu elobera Bannauganda okusoma ebitabo, naye ng’omuze ogwo tusaana tugulwanyise tusome, ate tuwandiike.

Katikkiro n’abamyukabe mu Lukiiko

Ensi nga bwetambula abanaagirya beebo abalina obumannyi. Ebintu bingi ebiyiiyizibwa, era ebintu bingi ebisobola okukolebwa. Atasoma bitabo tayinza kubyettanira era bw’aba tabitegedde kijja kumukaluubiriza okubeera omutetenkanya n’okwezimba.
Awonno tubakubiriza okussa mu nkola Ssaabasajja Kabaka ky’atugamba. Tuwandiike ebitabo abantu abalala baleme kutwogerera ffe bye twandyeyogeredde.

Hamu Mukasa yawandiika ekitabo mu 1902 ku lugendo lwe e Bulaaya ne Katikkiro Apollo Kaggwa.

Omwami wa Kabaka, Mbuubi John Nsubuga yagenda e Bulaaya mu 1926 nawandiika ekitabo ekiyitibwa Omuganda mu Bulaaya ekyatereezeddwa Sarah Nalweyiso Mukiibi. Nammwe abaami ba Kabaka mwenna abali wano muwandiike nga abaami abasooka bwe baakola.

(iii) Abasajja n’abakazi okulwanyisa siriimu.

Ebigambo bya siriimu tebikyatuva ku mumwa kubanga akyagenda mu maaso okukwata abantu, ate nga abasinga bavubuka, ate nga bali mu Buganda. Ssaabasajja Kabaka ayagala tuleme kusirisaamu kulwanyisa siriimu kubanga siriimu atta. Obuganda bantu, n’olwekyo tubajjukiza nti siriimu akwata nga ayita mu kwegatta, era tubajjukiza okuba abegendereza. Mukuume obulamu bwamwe, buli omu kuffe asaana okwekebeza; asangibwa nga tabulina yeekume, asangibwa nabwo atuukirire abasawo.

Kikulu nnyo naddala eri abavubuka okumanya nti essanyu lisobola okuvaamu amaziga; era bangi aboogera nti tebajja kubabajjamu mbaawo, tubakuutira okukomya enjogera eyo kubanga ate obulwadde bwe bubaluma ennyo nga balajaana.

Enjogera eno tekoma mu bavubuka bokka kuba n’abantu abakulu ebikolwa ba byetabamu. Omuganda agamba nti addingana ekitiko… y’akijja; naffe ensonga eno tujja kugiddingana okutuusa bwetuligirinnya ku nfeete.

Hajj Abbas Nsubuga (ku kkono) ng’assa omukono ku kiwandiiko oluvanyuma lw’okulayizibwa okubeera Omukiise w’Olukiiko. Hajj Nsubuga y’atwala abantu ba Kabaka e Dubai ne UAE yonna

(iiii) Okwebaza kkabineeti n’Olukiiko olw’ebirowoozo ebizimba.

Ssaabasajja Kabaka yatwebaza olw’emirimu egikolebwa ba minisita be n’ebirowoozo ebizze bireetebwa ebiyambye okuzimba Obuganda mu mwaka oguwedde.
Ssaabasajja yeebaza n’ebiteeso by’Olukiiko ebyayisibwa mu mwaka ogwo oguwedde. Bagamba nti olaba bakwebaza……nga luweze; naye gye bakoma okukwebaza gy’oyina okubeera omunyiikivu okutuukiriiiza emirimu egyakukasibwa. Tulina okukola n’amaanyi kubanga okuzza Buganda ku Ntikko simuzannyo, wabula kukola nnyo.

Tusaana tumanye nti Ssemutego tegulwala mugongo………nga kyebaagutuma tekinnagukwasa.

(v) Okukubiriza abaweereza okutuukiriza emirimu n’okulaba nga tuyingiza ssente mu Ggwanika

Tulina ebitongole bingi era birimu abaweereza abawera. Abaweereza abo basuubirwa okukola obulungi emirimu nga bayiiya; banyiikivu; beerufu; era nga bakola n’amanyi gaabwe gonna, n’okwagala.

Ebisoomoza bingi mu buweereza, naye ate eddagala liri mu kwongera kuba banyiikivu.

Tulina okugoberera enteekateeka zonna ezirambika enkola y’emirimu mu bitongole era tetusaana kulaba bitongole by’Obwakabaka nga ebitongole by’obwannakyewa, ebitasuubirwa kukola magoba, oba nga ebitongole ebiteetagisaamu nkola ya kikugu.

Tulina okufuba omwaka guno okulaba nga ebitongole byaffe biddukanyizibwa bulungi bisoble okukula n’okugaziwa. Twagala ebitongole bino biwe abantu baffe, naddala abavubuka, emirimu, era kisoboka nga biddukanyizibwa bulungi ate nga bikula.

Buli ssenkulu oba nnankulu akwasibwa ekitongole tumusuubira okuba nga akulaakulanya ekitongole, buli mwaka oguyitawo wabeewo obubonero obulaga nti ekitongole kitambula kigenda mu maaso.

Twewale okukungiriza ebizibu, n’okukukkuluma n’okwekwasa kino nakiri.

Tuluubirire okutema empenda ezituvvuunusa ebizibu.
Ebitongole byonna, oba amakampuni okukula, gayita mu kusoomozebwa. Kwetupimira obusobozi bw’abakulira ebitongole oba amakampuni nga babisobozesezza okuvvuunuka ebizibu.

Okukula kwa makaampuni oba ekitongole kutandikira ku kukola ku buntu obutono n’okubugonjoola. Teri muntu asobola kukola bintu binene, oba ebyenkizo, bwaba tasobola kusookera ku buntu obutono.

N’olwekyo mu bitongole byaffe n’amakampuni gaffe Ssaabasajja Kabaka ayagala tube n’enteekateeka ez’omuggundu. Kyokka ayagala tusookere ku ebyo ebisoboka ebitonotono.

Omulembe gwe tulimu gwetaagsisa ensimbi era emirimu gy’Obwakabaka gyetaaga ensimbi okutambula obulungi. Ebitongole birina okukola nga bwebiriikiriza eggwanika so si kulinda bwebirikola amagoba. Omuntu anaakola amagoba tekitegeeza nti abeewuwe balina kufa njala, alyoke abatuuseko eky’okulya.

Awonno ebitongole birina okuliikiriza eggwanika. Okuliikiriza eggwanika kulinga kuliisa ba waka oba okugulira emmotoka zaabwe amafuta oba okusasula omusaala. N’olwekyo ebitongole birina okulikiriza Eggwanika awatali kulinda kubibegera ku magoba.

(VI)​Okwongera mu maaso enteekateeka z’okulongoosa Olubiri lw’e Mengo.

Mu lukiiko olwasookera ddala omwaka ogwayita nannyonyola enteekateeka zetulinawo ez’okulongoosa Olubiri. Oluvannyuma lw’okwogera kwange ebyayogerwa byali bingi era tuzze tubyogerako. Nga bwe mwawulidde Nnyinimu ayogera, tulina okugenda mu maaso n’enteekateeka y’okukulaakulanya Olubiri kubanga endabika yaalwo etuswaza.
Kyokka okulongoosa Olubiri kulimu ennono ezigenderako.
Olukiiko lwetwassaawo olukulirwa Francis Kamulegeya tulukuutira okugoberera emitendera gyonna era twalusaba lutuwe Enteekateeka Nnamulanda (Master Plan) tulabe nga bwetunaatambuza enkulaakulana y’Olubiri. Omulimu ogwo munene era gujja kutwala ebbanga.

Naye Enteekateeka Nnamulanda bw’eneggwa tujja kujanjula mu mitendera egyetaagisa. Ssaabasajja yatulagidde tugende mu maaso.

(VII).​Okumaliriza Amasiro

Omulimu ogusinga okutubanja mu budde buno kwe kumaliriza Amasiro g’e Kasubi.

Nga 20 December 2017 nnakulemberamu baminisita ba Ssaabasajja ne tugenda okulambula omulimu wegutuuse, ne tugulaga n’eri abamawulire.
Obuzibu obunene bwetulina ku mulimu gw’e Kasubi mu budde buno ze nsimbi, naye nga gwo gutambula bulungi. Nategeeza Obuganda nti 2018 tusuubira okumaliriza omulimu guno; singa teguggwa munaamanya nti nsimbi ze zigaanye.

Abantu bangi bangamba nziremu Ettofaali; abalala nti mmanje gavumenti; mbeebaza olw’ebirowoozo naye tusuubira okugumala omwaka guno, Katonda nga ye mubeezi waffe.

(Viii).​Okusomesa abaana

Ssaabasajja atukubirizza okusomesa abaana kasookedde adda mu 1986. Ekyomukisa, abazadde bangi bamwanukudde kubanga abazadde bangi bafubye okuweerera abaana. Ensonga eno tetusobola kugivaako kubanga omulembe gwetulimu gwabuyigirize; buli mulimu gwonna gwetaaga buyigirize. N’olwekyo tujja kugiddingana.

Mu mawulire tubadde tulaba abazadde bangi nga bajaganya okuyita kw’abayizi aba P. 7 naye omwana amaze P.7 sirowooza nti kyetaagisa okujaganya mu ngeri bwetyo.

(ix)​​Obuyonjo

Obuyonjo bukendeeza endwadde ku bitundu wakati we 60-70 ku buli 100. Endwadde ezisinga okuluma abantu mu Buganda ne Uganda nga obulwadde bw’ekiddukano; omusujja gw’ebyenda (typhoid); ogw’ensiri (kubanga ensiri zizaalira mu biddiba oba ebisaka), n’endwadde endala nnyingi ezisinga nga okutawaanya abantu ziva ku bujjama.

Waliwo ebintu byetusaana okwemanyiiza bifuuke akalombolombo, nga Ssaabasajja bweyatutegeeza nga tuli e Singo ku lunaku lw’ebyobulamu nga 3-4 March, 2016.

Okunaaba mu ngalo buli bwetugendako emmanju, oba okuva mu lugendo. Okukuuma emibiri gyaffe nga miyonjo; n’amaka gaffe nga mayonjo. Tuwulira nti mu Ssaza ly’e Buvuma abaayo tebaagala kuzimba kaabuyonjo.

Tulina okuzimba obutaandalo.

Okusenya amannyo nga tugenda okwebaka ate ne bwetuba tuzuukuse. Okufumba amazzi g’okunywa.

Obutalya bibala bitali byoozeko, n’ebirala ebiringa ebyo, bye bimu ku bintu ebifa ku buyonjo Ssaabasajja by’atulagira okufaako ennyo .

Tusaana okwegendereza ne mu byetulya okwewala n’okulya kamukuulo; okwewala okulya ennyo ebisiike; ebisava; omunnyo omungi; sukaali omungi; ne nnyama enyingi ebyo biyinza okutuleetera endwadde. Okukola dduyiro wakiri emirundi 3 mu sabiiti oba eddakiika 30 buli lunaku, kiyinza okutuyambako okukuuma emibiri gyaffe nga miramu.

(x) Okubeera abantubalamu

Ensonga eno nkulu nnyo era gwe mulamwa omukulu aba Nnabagereka Development Foundation kwebatambuliza emirimu gyabwe ennaku zino, era Maama tumwebaza nnyo. Obuntubulamu bulimu ennyingo nyingi omuli; obwesimbu, okuwangana ekitiibwa; obwetoowaze, okwagala okukola n’okweyimirizaawo, obwerufu, amazima; obwenkanya.

Tusaana okuba n’enteekateeka esoosowaza obuntubulamu n’okusingira ddala mu bato ne mu bavubuka. Kino kijja kutuyamba okulwanyisa obukuluppya; okukukuta, okwekkusa ffeka; okwagala obugagga obwamangu, era tuteekwa okudibya enjogera engamba nti “nfunira wa”.

(xi)​​Okwewala enguzi

Ssaaabasajja Kabaka yatukubiriza okwewala enguzi. Enguzi ye nnamujinga nga eseensedde buli wantu. Namujinga ono atuuse ne mu bantu abandibadde balwanyisa enguzi, ate ne babeera nga ku nguzi kwebatambuliza emirimu gyabwe. Enguzi kati banaatera nakugitongoza!

Enguzi nnyingi ddala mu ggwanga. Tulaba abantu bangi nga ensimbi bazibba so nga ate zandiyambye mu kuzimba amalwaliro, amasomero, enguudo n’ebirala. Mu buweereza bwaffe eri Ssaabasajja tulina okuba abeerufu nga twewalira ddala enguzi kubanga etujja ku kituufu.
Bulijjo tujjukire nti: okulya ennyingi si kuggwa maddu…..enkoko tegejja ntumbwe.

(xii)​Okusinganamu ekitiibwa n’obutatyobola ddembe lya buntu.

Bye tulaba bingi biraga nga waliwo okutyoboola eddembe ly’obuntu. Abasirikale bakuba abantu bangi ddala.
Abakulembeze babawalabanya kumpi kubambulamu ngoye n’okubatigiinya mu ngeri etyoboola ekitiibwa kyabwe n’okubalumya.
Bannamawulire bakubwa entakera olw’okukola omulimu gwabwe.

Amateeka agakugira okutyoboola eddembe ly’obuntu weegali era gasaana okuteekebwa mu nkola. Twalabye wano abasirikale abaatwalibwa mu kkooti y’amagye nga bagamba nti batulugunyizibwa era nga balaajana so nga ate nabo batulugunyanga abalala. “Sserukama mayute naye bwe bakwata ku lirye nga alaajana”. Tusenganemu ekitiibwa n’omuntu gwe tutakkiriziganya naye tumuwulirize.

3. Omwaka ogw’Okujaguza 2018

Nga ennaku z’omwezi 31 July 2018, gigenda kuwera emyaka 25 bukya Ssaabasajja Ronald Muwenda Mutebi 11 atuula ku Nnamulondo ya bajjajja be. Twebaza Katonda akuumye Ssaabasajja mu bbanga eryo, era twebaza bonna abaliko kye bakoze okunyweza Obwakabaka bwa Buganda.

Obwakabaka bwe bwali buddizibwawo waaliwo bangi abaalowooza nti tebujja kuwangaala; naye olw’obwagazi Abaganda bwe balina eri ennono n’obuwangwa bwabwe kituyambye okutambula emyaka 25 era nnina essanyu okulangirira nti 2018 gujja kuyitibwa Omwaka ogw’Okujaguza mu Bwakabaka bwa Buganda.

Ssaabasajja yasiimye enteekateka z’okujaguza zimaleko omwaka nga zolekezeddwa abavubuka era nga abavubuka bazenyigiddemu, n’okubeera ku mwanjo. Tusaana okutandika okutegeka obudde nga bukyali tusobole okukola omukolo ogusaanira ekijaguzo eky’emyaka 25.

Walondeddwawo olukiiko olugenda okukwasibwa obuvunaanyizibwa okukola enteekateeka y’okujaguza.
(olukiiko lulangirirwa)

Enkya ku ssaawa 5.00 mu bimuli bya Bulange olukiiko olwo lugenda kutongozebwa. Lujja kutukolera ebbago ly’enteekateeka y’okujaguza ate n’omubala (oba omulamwa), era tujja kubategeeza nga babitwanjulidde.

Mu mwezi gwa April Ssaabasajja Kabaka ajja kuweza emyaka 63, eyo nayo nsonga nkulu nnyo, era mu bbanga ttono tujja kulangirira olukiiko olunaategeka amazaalibwa.

4.​Okulambika abavubuka nga tutandika 2018.

Nga bwe muwulidde, Ssaabasajja yasiimye okujaguza emyaka 25 kutambulire nnyo mu nteekateeka ezirimu abavubuka. Kyokka mujjukire nti ne mu mwaka 2002, Ssaabasajja yakirangirira nti omulembe gwe gwali gwa bavubuka. Ekyo kitegeeza nti ayagala kigende mu byafaayo nti abavubuka bamusula ku mwoyo.

Awonno abavubuka tusaana okubalambika mu nsonga ezibayamba, mpozzi n’okubalambika mu nsonga zetulowooza nti zibayigiriza.

(a)​Okwegendereza abantu abeeraga bwebali abagagga, so nga tetumanyi gye bajja ssente.

Kati okumala emyaka nga 10 waabalukawo omuze ogw’a
bantu ab’emyaka emimpi abeeraga bwe balina sente
ennyingi; bagenda bamansamansa ssente naye nga ate
ne ssente gye bazijja tetumanyiiyo. Olw’enneeyisa
y’abantu bano basikiriza abavubuka bangi ,era bagenda
babakunganirako buli we babeera.

Mu 2018 abavubuka basaana bagenderere bino.

(i) Tewali muntu ayinza kuggagawala nga tannaweza myaka, emitono ennyo 20 ng’akola.
(ii) Tewali mulimu gwonna guyinza kufuula muntu mugagga mu bbanga ttono era bw’olaba agaggawadde mu bbanga ettono ennyo awo omanya nti waliwo obufere.
(iii) Ensibuko y’obuggaga, obwannamaddala, obwa buli
omu eteekwa okumanyibwa. Omuntu bw’abeera omugagga, gy’ajja ssente abantu balina okuba nga bamanyiiyo kubanga ssente ennyingi ziyita mu mikono mingi era zibaako bangi ababa baziyimiriddeko. Mu ngeri eyo ensibuko y’azo kizibu okugikweka.

(iiii) Buli muntu yenna alabibwa nga omugagga, naddala nga asaasanya ssente mu ngeri ey’ekyeyononero, emirundi egisinga obungi essente ezo aba tazifuna mu makubo matuufu. Omuvubuka yetaaga omuntu gw’alabirako oba ayinza okumuyigiriza enkola y’emirimu, so si ono amansamansa ssente. Obugagga bwesigamye ku nnyingiza, so so ku nsaasaanya eya ba kabandabe.

(v) Abavubuka basaana okugenderera ebintu nga okusibawo (betting) oba ebirala ebiyitibwa “pyramid schemes” oba oluusi baziyita “ponzi schemes” kubanga tebijja kubagaggawaza, Omuntu afuna mu nkola ey’okusibawo ssente (betting) y’oyo eyatandikawo kampuni, so si abasibawo. Olw’olumu abasibawo babawaayo ssente naye ekyo bakikola kusikiriza balala kusibawo, naye abasinga obungi balina okufiirwa, olwo nannyini kampuni afune ky’afissa.

Omuntu yenna akugamba nti leeta 1,000,000/= kagenda kukuzaalira 500,000 mu sabiiti emu abeera mubbi; era ne kkampuni eziri mu mirimu egy’engeri ng’eyo za bubbi. Ng’oggyeeko akalulu omuntu k’agula n’aba munnamukisa n’abaako akavangata kawangula, tewali mulimu gwonna, wadde n’ogumu bweguti, oguyinza okugaggawaza muntu mu sabiiti emu. Era buli muvubuka yenna eyeetaba mu kukozesa ebyo alina okufiirwa, ate nga bw’agaggawaza ababa babitandiseewo.

(vi) Ebirowoozo ebipya emirundi mingi bisobozesa ababifunye, era ababitadde mu nkola okufuna essente ez’amangu. Tulaba ebirowoozo ebyavaamu enkola nga eya mobile money oba abayiiya tekinologiya omuggya nga apps ezeyambisibwa ku ssimu zi buli wendinkufuna nga facebook, twitter ne birala. Ebirowoozo ebipya eby’engeri ng’eyo bisobozesa omuntu okugaggawala mu bbanga ettono ddala. Naye obugagga obwo buba bwesigamizidwa ku kuyiiya so si kuteeba buteebi.
Awonno ssente ez’okuteeba zibaamu obutwa (quick money is always toxic).
Abavubuka bonna mu Buganda, ne Uganda basaana okwegendereza ensonga ezo. Tubakuutira okwebuulirira ennyo ku nsonga zino zembabuulidde.

(b) Ebibiina by’obwa sseruganda n’enkulaakulana
Erimu ku makubo lyetwagala okuwa abavubuka mu Buganda ne Uganda mu mwaka guno 2018 era erinnalambululwa mu Nteekateeka Nnamutayiika 2018-2023 ebagibwa, be bavubuka okwekolamu ebibiina eby’obwasseruganda (social club), naye ebibiina ebyo nga nga bitunuulidde obusizi bw’ensimbi (investments).
Weewawo wano ngyogera ku bavubuka, naye n’abantu bonna wadde nga si bavubuka, basobola okwettanira enkola eno; okugeza abakozi b’Obwakabaka basobola okukola ekibiina eky’obwasseruganda nebasalawo okwefiiriza omuwendo gwe baba bakkaanyizaako buli mwezi nebagutereka.
Ensimbi z’abannakibiina bwe zisigibwa obulungi zisobola okugenda nga zikula era oluvannyuma n’ezizaalira bannakibiina amagoba.
Mmanyi abantu bangi abalina enkola eno era bagifunamu.
Ebibiina by’abavubuka nga, Nkobazambogo; Buganda Youth Council; Kabaka Mwenyango; CBS Fans Club n’ebirala bisaana nabyo okutandika okwesoloozangamu ssente okuva ku bannabibiina. Ensimbi ezo zisobola okuyamba ennyo okulaakulanya abantu bannabibiina ebyo. Kyetulabako wano mu PEWOSA kitulaga nti ekirowoozo ekyo kisobola bulungi okuyamba.
Mu Kenya enkola ey’ebibiina bino eby’obwasseruganda naye ate nga bitunuulidde nnyo eby’okwekulaakulanya nayo gye biri. Era ne bbanka eya Equity kati eyamba okuzimba Church House yatandika mu nkola eyo. N’olwekyo tusaana tulabe nga ebibiina byonna bikoppa enkola eno. Naye ebibiina ebisinga bikoma kutegeka mbaga n’emikolo gy’okuziika.
Kyenva njagala ebibiina bino birowooze nnyo ne mu busizi bw’ensimbi n’ekigendererwa oky’okwekulaakulanya. Abavubuka yonna gyebali basaana okuyambagana mu ngeri ey’obwasseruganda kyokka bateekemu n’enkola ey’okwekulaakulanya. Mu mwaka guno 2018 tugenda kussa nnyo omulaka ku nsonga y’ebibiina eby’obwasseruganda n’okwekulaakulanya mu bavubuka. Nsuubira nti ebirowoozo bino byonna mwebiri mu bbago erigenda okulungamya abavubuka (Buganda Youth Policy). Ensonga eno tusaan okugugikubaganyako ebirowoozo.
(c) Abavubuka bannyiikivu okutwalira awamu
Njagala okwebaza abavubuka kubanga, mu kulaba okwange, abavubuka wano mu Buganda ne Uganda ndowooza nti bakozi. Abantu bangi bwe baba boogera ku bavubuka bagamba nti tebaagala kukola, era awo nebanokolayo abavubuka abakuba zzaala, abanywa enjaga, abatamiivu n’abalala.
Mu biseera eby’okumakya ndaba abavubuka abakeera ku mirimu egy’enjawulo ate n’ekiro mbalaba nga basiika chapati, ebikomando, zi Rolex, ab’okya ebyuma , abalima mu byalo eby’enjawulo; ekyonno kiraga nti abavubuka si banafu, wadde nga waliyo abaagala eby’obwerere.
Kyetulina okukola kwekuyamba abavubuka mu mirimu egy’enjawulo n’okubawa amagezi aganaazimba emirimu gyabwe.
Uganda eyogerwako nga ensi erimu abantu abaagala ennyo okwekolerera, era buli bwe tubeera mu myoleso nga egya PEWOSA tulaba abavubuka bangi abeefubako okwemalako obwavu. Abo abatonotono abanafu baleme kutulowoozesa nti abavubuka tebakola.
(d) Enneeyisa y’abavubuka ku mirimu (work ethic)
Wabula abavubuka bangi balina emize egyonoona emirimu gyabwe nga ogw’obutasiibula nga bava ku mirimu, nga balowooza nti bakama baabwe baggya kubakotoggera gye balaga. Era bangi ddala badduka ku bakama baabwe kasita bafuna akakisa akagenda awalala. Omuganda agamba nti “wova toyombye….. w’otera okudda”.
Waliwo omuvubuka ayitibwa Farouk Mujjumba alina emyaka 31, yakoma mu P.6 era nga yali yetikka miguggu ew’omusuubuzi omututumufu e Masaka, Walugembe. Omuvubuka ono yateresanga mukama we ensimbi ze yakolanga era bweyaweza 1,800,000/= n’azimusaba agende atandike okukola emirimu egigye. Mw. Walugembe yamwongerezaako 200,000/= awo naweza 2,000,000/=. Kyokka ne gyebuli kati Mw . Walugembe akyayamba Farouk nga Kitaawe era amuwa amagezi ag’enjawulo. Kale nno mwemanyiize obutadduka kubakama bamwe.
Kaakati Farouk Mujjumba azimba obuyumba obugenda okuliirwamu emmere (kiosks) mu Kampala; azimba ekyuma ekikola ice cream; agula/atunda amayumba n’ebirala.
Abavubuka era basaana okwewala obukulupya; obutakuuma biseera; okwekwasa n’emize emirala.

6.​Ensonga z’Ettaka
Nga mwenna bwe muwulira enkaayana z’ettaka zeeyongera buli lukedde era nga abantu abaamanyi bebasinga okuzenyigiramu nga banyigiriza abanaku. Tulabye nga abamaanyi abo bakozesa bamukuuma ddembe okutulugunya abantu, era bino tubirabye mu bitundu bingi ebya Buganda.
Obusambattuko obwakagwawo bubadde Kyaggwe nga Minisita Ronald Kibuule asengula abantu ku ttaka. Ettaka eryo eryogerwako lya bwannamasole so si lya muntu sekinnoomu. Ettaaka eryo lifaananako nga erya Kabaka; buli abeera Kabaka y’alikuuma bwe kityo nno n’ettaka ly’obwanamasole bweriba.
N’olwekyo oyo Kateregga ayogerwako nti yaliguza Minisita Kibuule talina buyinza kutunda ttaka; talirina, era tasobola kutunda kitali kikye.
Ne Katikkiro alina ettaka kyokka siryange; liba lya kifo, abeera mu kifo ekyo y’alikuuma. Era Katikkiro tasobola kuteeka ttaka eryo mu kiraamo kye.
Nnabanyonyola enjawulo ku ttaka lya Nkuluze, erya mayiro 350, ate n’ery’obwannannyini.
Tukyalina emisango egitutawaanya egyaleetebwa abo abaagala okuyingirira ettaka ly’Enkuluze, naye tetusobola kubakkiriza kuyingirira ttaka eryo mu ngeri ey’obukujjukujju.
Ekimu ku bivuddeko obusambattuko ku ttaka bwe bunafu bwa poliisi ne kkooti, ate n’ebitongole bya gavumenti ebisinga obungi tebifaayo mu kwanukula abatwalibwako ettaka.
Poliisi erina obunafu mu kunoonyereza abatwala ettaka ly’abalala era kumpi tewakyali bujulizi polisi bwesobola kukungaanya obuluma ababba ettaka.
Emirundi mingi poliisi erabiddwa nga yeekobaana n’abo ababba ettaka. Kigambibwa nti e Mukono Poliisi yajja okutaasa ettaka Minisita Kibuule lyeyafuna mu bukyamun’etta n’omuntu.
Mu kkooti emisango gy’ettaka gimalayo myaka n’abisiibo nga tegisalwanga, abantu nebenyiwa; so n’ebitongole bya Gavumenti ebirala nabyo tebiyambye. Ekitongole ky’ettaka emirimu gyaakyo gitambula mu ngeri yagadibye ngalye era abantu baagyetamwa dda.
Gavumenti yandibadde ewagira nnyo emirimu gya kkooti ne poliisi naye eyingira mu nsogna benyigiramu mu ngeri ya byabufuzi nga bayita mu ba R.D.C.s ate oluusi ne balemesa ne kkooti okukola emirimu gyaayo.
Fe ng’Obwakabaka twagala nnyo okugumya abantu abali ku ttaka ly’Obwakabaka nti tewali nteekateeka yakusengula bantu, era Ssaabasajja Kabaka yasiima enkola ya Kyapa mu Ngalo. N’olwekyo mwenna abaagala okufuna ebyapa mutuukirire Buganda Land Board. Omuntu alina ekyapa tayikirizibwa mangu.
Oluusi n’oluusi nfuna abantu nga beemulugunya ku nkola ya BLB, era okwemulugunya kwonna nkulondoola ne Minisita w’Eby’Ettaka n’abakulu mu BLB. Abakozi abasobya mu kitongole kya BLB tubabonereza, naye okutwalira awamu BLB emirimu egikola bulungi era ndi musanyufu.
Mmwe abafunye obuzibu mutubuulire, naye enkola ya BLB nambulukufu wadde nga “omulya mamba abeera omu navumaganya ekika kyonna”.

7.​Ensonga endala enkulu mu ggwanga
(a)​Okukyusa Ssemateeka
Ssemateeka wa Uganda yakyusibwakyusibwa omwezi oguwedde era ekkomo ku oyo ayagala okwesimbawo ne lijjibwawo kati n’owe myaka 80, 90 ne 100 bayinza okwesimbawo ku bwa pulezidenti.
Ebyali mu Palamenti twabyogerako era nayogera dda nti Ssemateeka kye kifundikwa eky’obwesigwa, ekitamala gasumululwa awatali nsonga ya ssimba. Omuntu ayinza okugamba nti okukyusa ssemateeka abasinga obungi kye baawagira mu Palamenti naye omulala asobola okumwanukula nti tewaali nsonga ya ssimba. Omusomesa mu kibiina bw’abuuza abaana obanga essomo ly’aba abawa liyimirizibwe ng’obudde tebunnaba, abayizi abangi bayinza okukkiriza naye omusomesa yandibadde amanya nti si kye kituufu. Nze saalabawo nsonga yonna ya ssimba yasumuluzisa Ekifundikwa eky’Obwesigwa (Ssemateeka). Omuganda agamba nti “lw’oyagaliza mu ka kitaawo….. lutta nnyoko”. Ate era Omuganda agamba nti “ gy’otega amaggwa ………gye bakugoba bakuzza”; ate olulala n’agamba nti “ enkonge y’omu mulyango bweteukuba magenda ekkuba madda” ate olulala nti okalya dda…. kadda dda”.

(b)​Ensonga y’Obutonde Bw’ensi
Tulina obweralikirivu bungi nga tutandika omwaka guno, ku nsonga y’obutonde bw’ensi. Ebibira ebisinga bisaanyiziddwawo ng’abantu babyekomya, n’entobazzi zirimibwa, oluusi ziyiibwamu amayinja, zizimbibwamu ate n’omusenyu gusimwa buli wantu wegutasaanira kusimwa mu ngeri eyonoona obutonde bw’ensi.
Nsaba Pulezidenti Museveni ne Gavumenti baveveeyo ku nsonga y’okusanyaawo obutonde bw’ensi. Gavumenti esaana okwongera ekitongole kya NEMA amaanyi kisobole okukola obuvunaanyizibwa bwakyo.
Twetaaga ettaka abantu kwe banaalimira emmere ne we banaazimba amayumba, naye ekyo tekitegeeza kwonoona butonde bw’ensi.
Wasaana okubaawo ebitundu ebikkirizbiwa okuvaamu omusenyu so si buli wetugulengedde. Embalama z’ennyanja zirina omugaso mungi ku kikula ky’enyanja yennyini. Amazzi amangi agagenda mu nyanja gasengejjebwa musenyu. Kyokka n’ebyennyanja byennyini bizaalira mu musenyu. Kale bwegusimibwa kijja kukosa obutonde mu nnyanja. Gen Salim Saleh yagambye nti tulina okusima omusenyu mu nnyanja tuzimbe amayumba, naye kino kiyinza okwonoona ennyanja.
Ffe ng’Obwakabaka tuwagira nnyo Ssentebe we Wakiso, Matia Lwanga Bwanika, olwa kaweefube gwataddewo mukukuuma Nalubaale, n’entobazzi. Ne ba ssentebe abalala basaana batwale eky’okulabirako ekya munnaffe ono. Ate nammwe abalumirirwa ensi yaffe mwenna muwagire nnyo abakulembeze abalwanirira obutonde bw’ensi.
Olukiiko lwa Buganda lwayisa ekiteeso eky’okulwanirira obutonde bw’ensi, era kye twava tuleeta enkola ey’okusimba emiti mu kwanjula ne mu kwabya ennyimbe.
Omulenzi agenda okuwasa aleeta endokwa wakiri bbiri, ey’okubuko , ate endala n’agisimba mu bakadde be. Ne mu kwabya enyimbe enkola ey’okusimba emiti twagirangirira.
Oyo abeera asise bw’amala okukolebwako emikolo gyonna ateekeddwa okusimba emiti. Ekiteeso ekyo kituyamba okusimba emiti kumpi 1000 buli wiiki; kaweefube ono ayinza okuyambako. Emiti egyo giyinza okuba egy’ebibala ebiriibwa, oba emirala gyonna.
Aba CGTV ng’o ogwo mukutu gwa televizoni okuva e China gwawulira kaweefube ono ne gutusiima olw’ekirowoozo kino. Ab’omukutu ogwo bajja okunkwata era bwe mugenda ku Utube ne muteekamu Incorporate Tree Planting in Weddings mujja kulaba emboozi eyo nga banaffe bwe baagifulumya. Nkubiriza abaleeta emiti kku mikolo okulaba nti bagisimba nga emikolo teginnaggwa.

Baminisita ba Kabaka mu Lukiiko

c. Omutimbagano
Kaakati ensi eri ku misinde gya yiriyiri era atalina mutimbagano agya kusigalira emabega. Omutimbagano guyamba okusaasanya amawulire mu kaseera mpaawekaaga, buli muntu n’amanya ebigenda mu maaso; n’akati we njogerera ku twitter osobola okugoberera ebigenda mu maaso wano mu Lukiiko.
Omutimbagano guyamba mu kunoonyereza ne mu bya sayansi. Kaakati bw’oba ne ky’oyagala okumanya okugeza, amateeka, ekifa ku mibiri, ensi endala n’ebirala ogenda ku google kw’osanga buli kalonda yena. Awonno kirungi twettanire omutimbagano tuleme kubeera nga ab’e Bulaaya abaasoka okutya okutambulira mu mmotoka nga bagamba nti zikanga embalaasi! Kyokka ne Hamu Mukasa bwe yagenda e Bungereza ne Apollo Kaggwa nabo baatya okutuula mu mmotola! Ndowooza be bendibadde Bannayuganda abandisoose okutambulirako mu mmotoka ssinga tebaatya.
Kyokka waliwo akabi akali ku mutimbagano nga abantu bangi bagukozesa bubi Oluusi byonna ebyogeddwa ku muntu bangi balowooza nti biba bituufu. Nasinziira wano ne mbagamba nti bye musoma ebimu temubitwala bukolokolo, kubanga biteekebwako bantu nga gwe. Osaana n’obyefumiitiriza nga omuntu omugezi bw’akola. Temukkiriza muntu kubalowooleza, wabula mukozese, mitwe gwamwe, nga mweyambisa omutimbagano.
Abalala banaawula ntalo ku bannaabwe, abalala kusaasanya eby’obuseegu oluusi n’ebirabibwa n’abaana abato. Abaana abato bwebayungibwa ku mitimbagano abazadde mulina okulaba nga mukugira bye batalina kulaba, kubanga omwana bw’abiraba aba yesitadde.
d) Ettemu: Ettemu nalyo lingi; poliisi eyongeremu amaanyi
e) Ennyanja eteekeddwamu eddagala; ebyo tukyabyetegereza.
8.​Ebisembayo
Nga bwe nayogedde ku nsonga enyingi eziri mu bubaka bwa Ssaabasajja obwa Ssekukulu, n’Omwaka yatwebaza olw’ebiteeso ebiyamba okuzimba Obuganda bye twasobola okuyisa omwaka oguwedde. Bwetutyo tulina obuvunaanyizibwa okukuuma omutindo, oba olyawo n’omwaka guno bwegunaggwako Nnamunswa anaddamu okutusiima.
Fenna wetuweerereza twongere okukola n’amaanyi nga tutunuulira ebyo ebitusobako nga eky’okuyiga, tubigolole tusobole okweyongera mu maaso. Twewale okukungiriza ebizibu wabula bulijjo tusaale nga amagezi ag’obituvvuunusa mu bumalirivu n’obugumikiriza.
Bulijjo tusigale nga tulina essuubi era twewale eby’obufuzi okutumalako emirembe, nga Ssaabasajja bweyatukubiriza nga ali e Bugerere mu ntandikwa ya 2015.
Ssaabasajja Kabaka tumulabe nga ekikubagizo kyaffe era gwe tuba twekuumirako, anti ennono gy’akulembera tegooka. So eby’obufuzi byo bikyukakyuka buli budde, bwetutyo nno tulina okulaba nga mu byonna bye tukola ne bye tusalawo, biruubirira okunyweza Ensonga za Buganda Ssemasonga Ettaano era nga ekulembera zonna, kwe Kukuuma, Okutaasa n’okunyweza Nnamulondo.
Mbaagaliza okuteesa okulungi mu omwaka guno omuggya era mbaagaliza ebirungi nkumu n’essanyu mu mwaka guno 2018.
Ayi Katonda kuuma Ssaabasajja Kabaka!

Charles Peter Mayiga
KATIKKIRO

Facebook Comments

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *